Ba là với người mua, giá là khoản tiền mà người mua phải trả cho người bán đề được quyền sở hữu, sử dụng sản phẩm hay dịch vụ đó.
Trong trao đổi hàng hoá, dịch vụ, người mua là người quyết định cuối cùng về một mức giá được thực hiện. Người mua tham gia trao đổi nhằm tìm kiếm những lợi ích mà hàng hoá và dich vụ có thé thoả man nhu cầu và mong muốn của họ. Số tiền mà người mua phải trả cho hàng hoá, dịch vụ dé được quyền sở hữu, sử dung chúng chính là giá cả của hàng hoá, dịch vụ đó.
Giá cả là những chỉ phí bằng tiền mà người mua phải bỏ ra để có được những lợi ích mà họ tìm kiếm ở hàng hoá, dịch vụ đó. Vì vậy, giá thường là chỉ số quan trọng được sử dụng trong quá trình lựa chọn và mua sản phẩm của người mua. Nó vừa là công cụ kích cầu sản phẩm, vừa kìm hãm nhu cầu của con người về sản phẩm. Thích mua rẻ là xu hướng có tính qui luật trong ứng xử về giá của người mua. Khi các điều kiện khác như nhau (chất lượng sản phẩm, mẫu mã, nhấn hiệu...) người mua luôn tìm đến những người bán
' có mức giá đưa ra thấp nhất.
Giá cả là một yếu tố quan trọng (trong nhiều trường hợp mang tính quyết định) của người mua trong việc quyết định mua hay không mua sản phẩm. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, giá cả không mang tính quyết định, đối với người mua, các yếu tố phi giá cả (lối sống, tâm lý...) có thể có ảnh hưởng tới hành vi của người mua lớn hơn cả ảnh hưởng của giá cả.
2.4.2 Ban chét kinh tế của giá cả
(1) Mối quan hệ giữa giá cả và giá trị
Giá cả và giá trị có mối quan hệ chặt chẽ với nhau.
Trong nền sản xuất hàng hoá, dé sản xuất ra 1 loại sản phẩm thường có nhiều người sản xuất cùng tham gia, nhưng điều kiện sản xuất, trình độ
tay nghề, máy móc thiết bị không giống nhau. Vi vậy, mức hao phí lao động.
cá biệt của từng nhà sản xuất sẽ khác nhau — tức là, giá trị cá biệt khác nhau.
Trên thị trường, người mua chỉ chấp nhận một mức giá trị của hàng hoá, đó là giá trị thị trường, giá trị được người mua chấp nhận.
Giá trị là lao động của người sản xuất hàng hoá kết tinh trong hàng hoá. Chất của giá trị là lao động, lượng giá trị là do lượng lao động hao phí để sản xuất ra hàng hoá đó quyết định và được đo bằng thời gian lao động xã hội cần thiết. Vì vậy, giá trị là bản chất của giá cả, giá cả là hình thức biểu hiện của giá trị.
219
Trong nền kinh tế thị trường, cung và cầu là những lực lượng hoạt động trên thị trường. Cung và cầu không chỉ có mối quan hệ với nhau mà còn ảnh hưởng tới giá cả thị trường. Trong thực tế, khi cung bằng cầu, giá cả thị trường ngang bằng với giá trị của hàng hoá; khi cung lớn hơn cầu, giá cả thị trường thấp hơn giá trị; khi cung nhỏ hơn cầu, giá cả thị trường cao hơn giá trị. Như vậy, cung và cầu thay đổi, dẫn đến giá cả thị trường của hàng hoá thay đổi. Đồng thời, giá cả thị trường cũng tác động trở lại tới cung và cầu, làm cho cung và cầu từ không cân bằng trở thành cân bằng và ngược lại.
Giá trị thị trường là kết quả của sự san bằng các giá trị cá biệt của
` hàng hoá trong cùng một ngành thông qua cạnh tranh. Cạnh tranh trong nội bộ ngành dan tới hình thành một giá tri xã hội trung bình, đó là cơ sở của giá cả.
Trên thị trường, giá cả thị trường chịu tác động của các qui luật kinh tế của thị trường (qui luật giá trị, qui luật cạnh tranh, quy luật cung — cầu) nên mức giá cả của từng thứ hàng hoá luôn lên hoặc xuống theo quan hệ cung — cầu, tức là giá cả tách roi giátricủanó
(2) Mối quan hệ giữa giá cả và tiền tệ
Tiền tệ là một hàng hoá đặc biệt, được tách ra tử trong thế giới
- hàng hoá làm vật ngang giá chung cho tất cả các hàng hoá đem trao đổi,
nó thể hiện lao động xã hội và biểu hiện quan hệ giữa những người sản xuất hàng hoá.
Tiền tệ đùng đề biểu hiện và đo lường giá trị của các hàng hoá. Muốn đo lường giá trị của hàng hoá, bản thân tiền tệ phải có giá trị. Tiền tệ mang
“hai loại giá tri là giá tr danh nghĩa và giá tr thực.
Giá trị hàng hoá được biển hiện bằng tiền gọi là giá cả hàng hoá. Giá cả là hình thức biểu hiện bằng tiền của giá trị hàng hoá và do các yếu tố quyết định sau đây: Giá trị hàng hoá, giá trị của tiền và quan hệ cung — cầu hàng hoá. :
Giá cả thị trường tỷ lệ thuận với giá trị thi trường của hàng hoá và tỷ lệ nghịch với giá trị của tiền. Bởi vậy, ngay cả khi giá trị thị trường của hàng hoá không đổi thì giá cả hàng hoá vẫn có thể biến đổi do giá trị của tiền tăng lên hay giảm xuống. Giá cả quyết định sức mua của tiền tệ và ngược lại tiền tệ cũng ảnh hưởng rất lớn đến giá cả thị trường.
220
Giá cả là yếu tố quyết định lượng tiền tệ trong lưu thông và có ảnh hưởng tới tốc độ lưu thông tiền tệ. Nền kinh tế cần một lượng tiền nhất định cho việc thực hiện các giao dich hàng hóa, dịch vu, số lượng tiền này chịu ảnh hưởng của hai yếu tố cơ bản là tổng giá cả hàng hóa trong lưu thông và tốc độ lưu thông bình quân của tiền tệ, cụ thể như sau:
_PQ
Mi
Trong đó:
Mẹ: số lượng tiền cần thiết thực hiện chức năng phương tiện lưu thông
PQ: tổng giá cả hàng hóa trong lưu thông
V: tốc độ lưu thông bình quân của tiền tệ
Nếu nhu cầu về tiền không thay đổi theo thời gian, thì sự gia tăng mức cung tiền danh nghĩa sẽ dẫn đến một lượng tăng tương đương trong mức giá.
Giá trị thực của tiền biểu thị qua tỷ lệ lạm phát. Lam phát là sự tang - lên của các mức giá hàng hóa, dịch vu trong nền kinh tế. Tỷ lệ lạm phát là tỷ lệ thay đổi của mức giá chung và được tính theo công thức sau:
Tỷ lệ lạm phát, = Mute giá — Mức giất-1 199
Mức gia (~¡
Mức giá được tính bằng giá trị bình quân gia quyền cho hàng hoá và dịch vụ trong nền kinh tế. Trên thực tế, chúng ta tính mức giá chung bằng cách xây dựng các chỉ số giá, là những giá trị trung bình của giá tiêu dùng
. hay giá sản xuất.
Nhu vậy, khi mức giá trung bình của các hang hoá, dịch vụ tăng lên .
(Các mặt hàng có chỉ số tăng giá khác nhau) thì đó chính là lạm phát. Lạm phát xét về nguồn gốc là hậu qua tất yếu của một nền kinh tế mất cân đối
Với tình trạng năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế luôn ở mức thấp
. (3) Mối quan hệ giữa giá cả và giá trị sử dung
Hàng hoá có hai thuộc tính là giá trị và giá trị sử dụng. Hai thuộc tính này là sự thống nhất của 2 mặt đối lập.
Đối với người sản xuất hàng hoá, họ tạo ra giá trị sử dụng, nhưng mục đích của họ không phải là giá trị sử dung mà là giá trị, họ quan tâm đến giá
221
trị sử dụng là để nhằm đạt được mục đích giá trị. Ngược lại, đối với người tiêu dùng, họ quan tâm đến giá trị sử dụng. Nhưng muốn có giá trị sử dụng thì phải trả giá trị cho người sản xuất ra nó. Như vậy, trước khi thực hiện giá trị sử dụng, phải thực hiện giá trị của nó. Nếu không thực hiện được giá trị, sẽ không thực hiện được giá trị sử dụng.
Giá cả không những biểu hiện bằng tiền của giá trị, mà còn phản ánh giá trị sử dụng của hàng hoá: Giá trị sử dụng là công dụng của sản phẩm dé có thé thoả mãn nhu cầu nào đó của con người. Giá trị sử dụng nói 'ở đây không phải là giá trị sử dụng cho bản thân người sản xuất hàng hoá, mà là giá trị cho người khác, cho xã hội thông qua trao đổi — mua bán. Trong kinh
: tế hàng hoá, giá trị sử dụng là vật mang’ giá tri trao đổi. Vì vậy, đối với - người mua, giá trị sử dụng của hàng hoá luôn là mối quan tâm hàng đầu trước khi đưa ra mức giá hàng hoá.
Giá trị sử dụng được biểu hiện thành chất lượng hàng hoá, chi phí sử dụng, khả năng thay thế lẫn nhau của hàng hoá trong sản xuất và tiêu dùng. (1) Chất lượng hàng hoá có liên quan mật thiết tới giá cả. Thông thường để sản xuất ra hàng hoá có chất lượng cao, người sản xuất phải bỏ ra lượng chi phí lớn hơn đối với sản xuất hàng hoá có chất lượng thấp. Vì vậy, mối quan hệ giữa giá cả và chất lượng hàng hoá là mối quan hệ ty lệ thuận “hàng nào, giá đó” nghĩa là hàng chất lượng cao thì giá cao và
- ngược lại. (2) Chi phí sử dụng hàng hoá cũng có quan hệ tới mức giá hàng
hoá, người mua thường phải tính toán khi mua hàng hoá; hàng mua về có phải bỏ thêm chỉ phí ra không để sử dụng nó? Nếu bỏ thêm chi phí ra thì mức là bao nhiêu? Chi phí bo thêm ra chính là chi phí sử dụng hàng hoá và liên quan trực tiếp đến mức giá của chúng. Thông thường quan hệ giữa parc giá và chi phí sử dụng chàng hoá là quan hệ tỷ lệ nghịch; hàng hoá phải bỏ ra nhiều chi phí sử dụng thì giá sẽ thấp và ngược lại. (3) Trong sản xuất và tiêu dùng, người tiêu dùng khi cần mua hàng hoa nào đó thi cũng
„cần nhắc là mua hàng này, hay hàng kia nếu chúng có khả năng thay thế
_ cho nhau: Vi đụ, dùng quạt điện hay điều hoà nhiệt độ, đi 6 tô hay xe máy,... Giá cả của những hàng hoá thay thế nhau có quan hệ mật thiết với nhau và phản ánh tính thay thế lẫn nhau đó.
(4) Mối quan hệ giữa giá cả và các mối quan hệ kinh tế - xã hội
Giá cả thị trường chịu tác động của các qui luật kinh tế của thị trường,
(qui luật giá trị, qui luật cạnh tranh, qui luật cung — cầu). Các qui luật này
222