Các lý thuyết giá trị và giá cả được chia theo ba hướng giải thích: điều kiện sản xuất ở phía cung, lợi ích của người tiêu dùng ở phía cầu và sự tương tác giữa hai phía.
Chi phí sản xuất cho biết nguồn lực đã sử dụng, còn hữu dụng phản ánh lợi ích mà người mua nhận được. Một hàng hóa có chi phí cao vẫn có thể bán với giá thấp nếu nhu cầu yếu, nên phân tích giá thị trường phải xét đồng thời hai phía.
| Nhóm | Cách tiếp cận | Nguồn gốc giá trị | Đại diện |
|---|---|---|---|
| (1) Phía cung | Góc độ nhà sản xuất | Lao động | Petty, Smith, Ricardo (cổ điển Anh), Sismondi, Proudhon (tiểu tư sản), Marx và Engels |
| (2) Phía cầu | Góc độ người tiêu dùng | Tính hữu dụng (ích lợi giới hạn) | J.B. Say, trường phái tân cổ điển thành Viên |
| (3) Cả hai phía | Cung cầu đồng thời | Hữu dụng biên (người mua) và chi phí sản xuất (người bán) | Alfred Marshall |
Đề hay hỏi một tác giả gắn với một ý. Bảng dưới gom các ý đó.
| Nhà kinh tế | Hướng tiếp cận | Ý đề hay hỏi |
|---|---|---|
| William Petty | Phía cung, cổ điển Anh | 3 khái niệm giá cả: tự nhiên, nhân tạo, chính trị |
| Adam Smith | Phía cung, cổ điển Anh | Người đầu tiên phân biệt giá trị và giá trị sử dụng, lấy hao phí lao động trung bình |
| David Ricardo | Phía cung, cổ điển Anh | Lao động xã hội cần thiết trong điều kiện sản xuất xấu nhất |
| Sismondi | Phía cung, tiểu tư sản | Thấy mâu thuẫn giữa giá trị và giá trị sử dụng |
| Proudhon | Phía cung, tiểu tư sản | “Giá trị xác lập”, “giá trị pháp lý” |
| Karl Marx | Phía cung | Thời gian lao động xã hội cần thiết trong điều kiện sản xuất trung bình của ngành |
| J.B. Say | Phía cầu, hậu cổ điển | Đồng nhất giá trị với giá trị sử dụng |
| Menger, Böhm-Bawerk, Wieser | Phía cầu, tân cổ điển thành Viên | Hữu dụng biên giảm dần, 4 tính chất của sản phẩm kinh tế |
| Alfred Marshall | Cả hai phía | Giá cân bằng, độ co giãn theo giá của cầu |
1.1 Lý thuyết phía cung (giá trị lao động)
William Petty là cha đẻ kinh tế chính trị học, tác giả “Bàn về thuế khóa và lệ phí”. Petty đưa ra 3 khái niệm giá cả. Giá cả tự nhiên là giá trị hàng hóa, tức hao phí lao động trong điều kiện bình thường, và lượng giá trị tỷ lệ nghịch với năng suất lao động.
Giá cả nhân tạo là giá cả thị trường, tùy thuộc giá cả tự nhiên và quan hệ cung cầu. Giá cả chính trị là hao phí lao động trong điều kiện chính trị không thuận lợi, là trường hợp đặc biệt của giá cả tự nhiên chứ không phải khái niệm riêng.
Lý thuyết của Petty còn hạn chế ở ba điểm. Petty chưa phân biệt giá trị và giá trị sử dụng, chưa phát hiện tính xã hội của giá trị. Ông chỉ thừa nhận lao động khai thác vàng và bạc tạo ra giá trị.
Adam Smith là người đầu tiên phân biệt rõ giá trị và giá trị sử dụng. Theo Smith, giá trị là lao động hao phí, gồm lao động quá khứ và lao động sống. Lượng giá trị xác định theo hao phí lao động trung bình cần thiết, nhờ đó Smith giải quyết được tính xã hội của giá trị mà Petty còn thiếu.
David Ricardo cho rằng giá trị gồm 3 bộ phận c + v + m và giá cả là giá trị trao đổi biểu hiện bằng tiền. Ricardo xác định lao động xã hội cần thiết trong điều kiện sản xuất xấu nhất, khác Smith lấy điều kiện trung bình. Ricardo đưa ra khái niệm giá trị tương đối.
Sismondi (tiểu tư sản) lấy thời gian lao động xã hội cần thiết (c, v, m) làm thước đo giá trị. Giá trị tương đối phụ thuộc cạnh tranh, lượng cầu và tỷ lệ thu nhập trên lượng cung. Sismondi nhận ra mâu thuẫn giữa giá trị và giá trị sử dụng nhưng chưa nhận ra nguồn gốc, bản chất, chức năng của tiền.
Proudhon (tiểu tư sản) xem giá trị sử dụng là hiện thân của sự dồi dào, giá trị trao đổi là hiện thân của sự khan hiếm. “Giá trị xác lập” xuất hiện trong trao đổi và được thị trường chấp nhận. Proudhon đưa ra “giá trị pháp lý” nhằm xây dựng nền sản xuất hàng hóa không có tiền tệ.
Karl Marx nêu tính hai mặt của lao động là lao động cụ thể và lao động trừu tượng. Giá trị sử dụng và giá trị thống nhất biện chứng, giá cả là biểu hiện bằng tiền của giá trị trao đổi (giá trị thị trường).
Theo Marx, lượng giá trị là thời gian lao động xã hội cần thiết trong điều kiện sản xuất trung bình của ngành. Nguyên lý này là cơ sở của phương pháp định giá dựa vào chi phí, phổ biến nửa cuối thế kỷ XX.
1.2 Lý thuyết phía cầu (hữu dụng)
Lý thuyết phía cầu giải thích được vì sao hàng hóa hao phí lao động lớn vẫn có thể bán giá rất thấp. J.B. Say (hậu cổ điển) xem giá cả là thước đo của giá trị. Giá trị đo bằng tính hữu ích và chỉ xác định qua trao đổi trên thị trường.
Say đồng nhất giá trị với giá trị sử dụng. Theo Say, lao động, tư bản và tự nhiên đều tạo ra giá trị.
Trường phái tân cổ điển (thành Viên, Áo) gồm Carl Menger, Eugen von Böhm-Bawerk, Friedrich von Wieser, với lý thuyết “ích lợi giới hạn” (hữu dụng biên). Trường phái này dùng khái niệm “sản phẩm kinh tế” để phân tích lợi ích và sự khan hiếm.
Sản phẩm kinh tế có 4 tính chất: (1) có khả năng thỏa mãn nhu cầu hiện tại, (2) công dụng được biết rõ, (3) trong tình trạng có khả năng sử dụng được, (4) số lượng có hạn. Theo quy luật hữu dụng biên giảm dần, số sản phẩm tiêu dùng càng tăng thì hữu dụng biên càng giảm. Giá trị tùy thuộc hữu dụng biên (ích lợi chủ quan) và sự khan hiếm.
1.3 Lý thuyết cung cầu và giá cả cân bằng của Alfred Marshall (1842–1924)
Giá cân bằng hình thành tại mức giá mà lượng hàng hóa người mua muốn và có khả năng mua bằng lượng hàng hóa người bán sẵn sàng cung ứng. Hữu dụng biên tác động đến cầu, còn chi phí và điều kiện sản xuất tác động đến cung.
Độ co giãn theo giá của cầu: K = (% biến đổi lượng cầu X)/(% biến đổi giá X), khi các yếu tố khác không đổi. Với đường cầu thông thường dốc xuống, K mang dấu âm, nên mức phản ứng được phân loại bằng trị tuyệt đối.
| Trị tuyệt đối của K | Mức co giãn | Nghĩa |
|---|---|---|
| Lớn hơn 1 | Cầu co giãn nhiều | Tỷ lệ biến động lượng cầu lớn hơn tỷ lệ biến động giá |
| Nhỏ hơn 1 | Cầu co giãn ít | Tỷ lệ biến động lượng cầu nhỏ hơn tỷ lệ biến động giá |
| Bằng 1 | Cầu co giãn đơn vị | Hai tỷ lệ bằng nhau |
Trong phân tích biến động nhỏ, giảm giá làm doanh thu tăng khi cầu co giãn nhiều, giảm khi cầu co giãn ít và gần như không đổi khi co giãn đơn vị. Lợi nhuận còn phụ thuộc chi phí của sản lượng tăng thêm.







