Ví dụ, khi thu nhập người tiêu dùng tăng, họ có xu hướng trả cho các dịch vụ giải trí, chăm sóc sức khỏe mức giá cao hơn cho cùng một lượng dịch vụ.
Giá của những hàng hóa liên quan
Hàng hóa thay thé. Hàng hóa thay thé là những loại hàng hóa cùng thỏa mãn một nhu cầu (nhưng có thể mức độ thỏa mãn là khác nhau). Thông thường, hàng hóa thay thé là những loại hàng hóa cùng công dụng và cùng chức năng nên người tiêu dùng có thể chuyển từ mặt hàng này sang mặt hàng khác. Giá của các mặt hàng thay thế sẽ thay đổi cùng chiều nhau. Ví
đụ, khi giá thịt tăng thì giá cá cũng có xu thế tăng và ngược lại.
Hàng hóa bồ sung. Hàng hóa bổ sung là những hàng hóa được sử dụng song hành với nhau dé bổ sung cho nhau nhằm thỏa mãn một nhu cầu nhất định nào đó. Giá của các mặt hằng bổ sung sẽ thay đôi nghịch chiều nhau. Ví dụ, xăng là hàng hóa bổ sung cho xe gắn máy vì chúng ta không thể sử dụng xe gắn máy mà không có xăng. Khi giá xăng tăng làm cho giá xe gắn máy có xu hướng giảm, nếu các yếu tố khác không đổi.
Kỳ vọng của người tiêu dùng về giá hàng hóa trong tương lai
Cầu đối với một hàng hóa, dịch vụ còn có thể phụ thuộc vào sự dự đoán của người tiêu dùng về giá của hàng hóa, dịch vụ đó trong tương lai.
Việc người dân đỗ xô mua dat dai trong thời gian gần đây là do họ dự đoán giá đất đai sẽ gia tăng trong thời gian tới khi nhu cầu về đất đề sinh sống và đô thị hóa gia tăng. Thông thường, người tiêu dùng sẽ mua nhiều hàng hóa, dich vụ hơn khi ho dự đoán giá trong tương lai của hàng hóa, dich vụ đó tăng và ngược lại.
Thị hiểu của người tiêu dùng
Thị hiếu hay sở thích của ngừời tiêu dùng chịu ảnh hưởng của phong: tục, tập quán, môi trường văn hóa - xã hội, thói quen tiêu ding, ... Khi những yếu tố này thay đổi, nhu cầu đối với một số loại hàng hóa thay đồi, giá thay đồi theo.
Quy mô thị trường
Số người tiêu dùng trên thị trường đối với một hàng hóa, dịch vụ cụ thể nào đó có ảnh hưởng quan trọng đến cầu đối với hàng hóa, dịch vụ đó. Có những mặt hàng được tiêu đùng bởi hầu hết người dân như nước giải khát, bột giặt, lúa gạo, ... Vì vậy, số lượng người mua trên thị trường những mặt hàng
235
này rt lớn nên cầu đối với những mặt hàng này rất lớn. Ngược lại, có những mặt hàng chỉ phục vụ cho một số ít khách hàng như rượu ngoại, nữ trang cao cấp, kính cận thi, vv... Do số lượng người tiêu dùng đối với những mặt hàng này tương đối ít nên cầu đối với những mặt hàng này cũng thấp. Dân số nơi tồn
tại của thị tường | là yếu tố quan trọng quyết định quy mô thị trường. Cùng với
sự gia tăng dân Số, cầu đối với hầu hết các loại hàng hóa đều có thể gia tăng; với một lượng cầu không đổi, đồng nghĩa với giá tăng.
Các yếu tổ khác :
Sự thay đổi của cầu đối với hàng hóa, dịch vụ còn phụ. thuộc vào một số yếu tố khác như: thời tiết, khí hau.. . Nói chung, đường cầu đối với một
_ loại hàng hóa, dịch vụ nào đó sẽ dịch chuyển khi các yếu tố khác ảnh hưởng đến cầu (qua đó, đến giá) thay đối. Mức giá người tiêu dùng sẵn sàng trả tại mỗi lượng cầu sẽ thay đồi khi các yếu tố này thay đổi
c— Cân bằng cung cau
Nguyên lý cung cầu cho rằng thông qua sự điều chỉnh của thị trường, một mức giá cân bằng (mức giá thị trường) và một lượng giao dịch cân bằng sẽ được xác định. Mức giá và lượng hàng đó tương ứng với điểm giao của đường cung và đường cầu. Trạng thái cân bằng của một mặt hàng như thế gọi là cân bằng bộ phận. Khi đạt trạng thái cân bằng của cùng lúc
_ tất cả các mặt hàng, kinh tế học gọi là cân bằng tổng thể hay cân bằng chung. Ở trạng thái can bằng sẽ không có đư cung hoặc dư cầu, hụt cung hoặc hụt cầu.
PP ^ | Dưthừa oa
‘Pe ~ m. a
Thiéu hut
Qe
Hình 2.3. Trạng thái cân bang cung cầu
236
„ Theo hình 2.3, thị trường có xu hướng tồn tại ở điểm cân bằng E. Nếu giá cả trên thị trường (P2) cao hơn giá cân bằng P, , lượng hàng hóa đưa ra thị tường sẽ lớn hơn số cầu hàng hóa đó. Trên thị trường xuất hiện tình trạng dư cung. Đề bán được hàng hóa, các nhà cụng ứng có xu hướng giảm giá. Giá giảm làm lượng cung giảm theo, trong khi lượng cầu tăng lên. Kết quả là giá cả hàng hóa sẽ giảm dần đến điểm cân bằng P, và lượng hàng hóa bán trên thị trường sẽ dịch chuyên về Q..
Ngược lại, nếu giá cả trên thị trường ®) thấp hơn giá cân bằng P, , nhu cầu hàng hóa trên thị trường sẽ lớn hơn số cung hàng hóa đó. Trên thị trường xuất hiện tình trạng dư cầu. Do thiếu hàng nên áp lực của cầu sẽ làm
giá tăng lên vì người tiêu dùng sẵn sang | trả giá cao hơn. Khi giá cả tăng làm
lượng cung tăng theo, trong khi lượng, cầu giảm dần. Kết quả là giá cả hàng hóa sẽ tăng dần đến điểm cân bằng P„ và lượng hàng hóa bán trên thị trường sẽ dịch chuyển về Q.
Thi trrong có xu hướng tồn tại tại điểm cân bằng vì tại đó lượng cung bằng với lượng cầu nên không có áp lực nào làm thay đổi giá các hàng hóa thường được mua-bán tại giá cân bằng trên thị trường. Tuy nhiên không phải lúc nào cung cầu cũng đạt được trạng thái cân bằng, khi những yếu tố tác động đến cung, đến cầu thay đổi sẽ làm giá cả thay đổi.
Su hình thành giá cả của hàng hóa trên thị trường như mô tả gọi là cơ
chế thị trường
(4) Cạnh tranh
Cạnh tranh là sự ganh đua về kinh tế giữa những chủ thể trong nền kinh tế thị trường nhằm giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu thụ hàng hoá.
Cạnh tranh có thé diễn ra giữa người sản xuất với người sản xuất,
. người sản xuất với người tiêu dùng hoặc giữa người tiêu dùng với người
tiêu dùng. Do có mâu thuẫn về lợi:ích kinh tế, nên những người sản xuất và người tiêu dung cạnh tranh gay gắt với nhau. Sự cạnh tranh này dẫn đến sự thoả thuận trực tiếp giữa họ dé hình thành nên mức giá thị trường mà 2 bên đều chấp nhận. Cạnh tranh giữa người sản xuất với người sản xuất, nhằm mục đích bán được nhiều hàng hoá với giá hợp lý để thu được lợi nhuận cao nhất. Kết quả của cạnh tranh này, buộc những người sản xuất, muốn chiếm lĩnh thị trường phải áp dụng tiền bộ kỹ thuật mới, đưa công nghệ mới vào
237
sản xuất, cải tiền công tác quan lý... dé sản xuất ra những sản phẩm mới, chất lượng cao, giá thành thấp. Đây là yếu tố tích cực, không những tạo điều kiện cho nhà sản xuất thu được lợi nhuận cao, mà đứng trên phạm vi toàn xã hội, nó có tác dụng rất lớn để thúc đầy sản xuất phát triển, nâng cao năng suất lao động, hạ giá thành, giá bán sản phẩm. Cạnh tranh giữa người tiêu đùng với người tiêu dùng nhằm tối đa hoá lợi ích sử dụng, người tiêu dùng
(người mua) dé đạt được nhụ cầu tiêu dùng của mình (trong điều kiện khả năng cung về hàng hoá có hạn) thường phải trả giá cao hơn những người khác đề mua được hàng hoá và trong sự cạnh tranh này, làm cho giá cả thị trường thay đổi theo xu hướng tăng lên.
2.1.3. Mối quan hệ giữa chi phí san xuất và giá thành san phẩm
2.1.3.1. Chi phí sản xuất
(1) Khái niệm chi phí
Có nhiều khái niệm khác nhau về chí phí sản xuất.
Theo từ điển kinh doanh, chi phí là số tiền mà một doanh nghiệp đã bỏ ra đề tạo ra hoặc sản xuất bàng hóa, dịch vụ. Nó không bao gồm lợi nhuận.
Theo góc nhìn của người bán hàng hóa, dịch vụ, chi phí là số tiền đã bé ra dé sản xuất một hàng hóa hoặc một sản phẩm. Nếu người bán đã bán với giá bằng chi phí sản xuất, nghĩa là hòa vốn.
Theo góc nhìn của người mua hàng hóa, địch vụ, chi phí của sản phẩm
_:có thể gọi là mức giá. Đó là số tiền người bán định cho sản phẩm nó bao
. gồm cả chi phí và lợi nhuận của người bán.
Theo góc độ kế toán, chi phí là giá trị thể hiện bằng tiền của những chỉ phí
-.về nguyên, nhiên vật liệu, năng lượng. lao động, máy, thiết bị, dịch vụ .. Đó là tổng số tiền được hạch toán, ghi chép như khoản mục chi phí trong số sách.
Có thể nói, chi phí là những nguồn lực hao phí cho những mục tiêu nhất định như cho quá trình sản xuất hoặc quá trình lưu thông hàng hoá. Chi phí có thể hiểu như là một khoản tiền mà doanh nghiệp phải bỏ ra để đạt được một mục đích nào đó, hoặc chi phí là một vật hay phương tiện nào đó mà doanh nghiệp hy sinh đánh đổi để đạt được một điều gì đó. Như vậy, ban chất của chỉ phí là có sự đánh đồi, mắt đi cái này để thu về cái khác. Cái thu về có thé là vật chất hoặc cũng có thé là tinh thần, kiến thức, dịch vụ được
phục vụ.
238