thể thì khi tham gia quan hệ hợp đồng, ít nhất phải có hai chủ thể đứng về bai phía của hợp đồng. Ngoài ra, trong một số trường hợp, việc tham gia quan hệ hợp đồng có thể có sự xuất hiện của bên thứ ba (hợp đồng vì lợi ích của người thứ ba). Khái niệm “Bên” trong hợp đồng được hiểu là các chủ thể độc lập về tư cách pháp lý đối với nhau.
Hai là, hợp đồng được hình thành dựa trên cơ sở thoả thuận và thống nhất ý chí giữa các chủ thể tham gia quan hệ hợp đồng đó. Thoả thuận và thống nhất ý chí là yếu tố cốt lõi dé hình thành quan hệ hợp đồng giữa các chủ thể, thiếu sự thoả thuận này thì hợp đồng sẽ không có hiệu lực.
Ba là, hậu quả pháp lý của sự thoả thuận giữa các bên trong quan hệ hợp đồng là nhằm làm xác lập, thay đổi hoặc chấm đứt các quyền và nghĩa vụ dân sự. Nếu một thỏa thuận không có những ràng buộc về quyền và nghĩa vụ như trên, thì không thể xem là hợp đồng.
Bồn là, hợp đồng được xác lập dựa trên nguyên tắc của giao dịch dân sự như tự nguyện , bình đẳng, hợp tác, trung thực và thiện chí. Sự thoả
: thuận giữa các bên nếu có những yếu tố như giả tạo, nhằm lẫn, lừa dối, đe - doạ v.v., thì hợp đồng được xem như là vô hiệu.
Một số dạng hợp đồng đặc thù được điều chính bằng văn bản luật chuyên ngành cũng mang đầy đủ những dấu hiệu theo định nghĩa trên đây và thường chỉ cụ thể hóa ở một số đặc trưng nhất định. Ví dụ: Hợp đồng bảo
hiểm, hợp đồng tín dụng, hợp đồng xây dung, hợp đồng thắm định giá, v.v.. k Có nhiều tiêu chí để phân loại hợp đồng, ở đây xem xét một vài tiêu chí cơ bản thường được sử dụng để phân loại hợp đồng dưới góc độ pháp lý.
* Căn cứ vào sự tác động qua lại về quyền và nghĩa vụ của các bên thì hợp đồng được chia thành hợp đồng song vụ và hợp đồng đơn vụ.
Hop đồng song vụ là hợp đồng mà mỗi bên đều có nghĩa vụ đối với nhau. Trong hợp đồng song vụ, quyền của bên này là nghĩa vụ của bên kia và ngược lại. Ví dụ: Đối với hợp đồng mua bán, bên bán có nghĩa vụ giao vật cho bên mua thì đây cũng đồng thời là quyền của bên mua đối với bên bán; bên mua có nghĩa vụ trả tiền thì tương ứng bên bán có quyền yêu cầu bên mua trả tiền.Xác định hợp đồng song vụ có ý nghĩa rất lớn trong việc xác định nghĩa vụ cũng như mối tương quan về nghĩa vụ của các bên, xác định hành vi vi phạm hợp đồng của các bên và trách nhiệm đối với hành vi vi phạm hợp đồng.
145
Hop đồng đơn vụ là hợp đồng mà chỉ một bên có nghĩa vụ. Sự có đi, có lại về quyền và nghĩa vụ không tồn tại trong hợp đồng đơn vụ. Hợp đồng đơn vụ là hợp đồng chỉ một bên có quyền và một bên có nghĩa vụ, bên có nghĩa vụ không có bất cứ quyền gì đối với bên kia và ngược lại. Ví dụ: Hợp đồng tặng cho tài sản thường được xem là hợp đồng đơn vụ.
* Căn cứ vào sự phụ thuộc lẫn nhau về hiệu lực pháp lý của hợp đồng nhiều hợp đồng, hợp đồng được chia thành hợp đồng chính và hợp đồng phụ.
Hop đồng chính là hợp đồng mà hiệu lực không phụ thuộc vào hợp đồng phụ. Khi hợp đồng chính thoả mãn đầy đủ các điều kiện có hiệu lực theo quy định của pháp luật thì hợp đồng phát sinh hiệu lực pháp lý. Việc xác định hợp
: đồng chính chỉ có ý nghĩa trong mối quan hệ với hợp đồng phụ.
Hop đồng phụ là hợp đồng mà hiệu lực phụ thuộc vào hợp đồng chính.
Như vậy, hợp đồng phụ chỉ phát sinh hiệu lực khi hợp đồng chính phát sinh hiệu lực. Nếu hợp đồng chính vô hiệu thì hợp đồng phụ cũng vô hiệu, tuy nhiên sự vô hiệu của hợp đồng phụ không làm ảnh hưởng tới hiệu lực của hợp đồng chính. Việc xác định hiệu lực của hợp đồng phụ ngoài việc xác định theo mối tương quan giữa hợp đồng chính với hợp đồng phụ còn xác định theo quy định của pháp luật. Điều này có nghĩa là hợp đồng phụ phải tuân thủ đầy đủ các điều kiện có hiệu lực của hợp đồng theo quy định của pháp luật..
* Căn cứ vào sự tự do ý chí trong soạn thảo hợp đồng thì có thể chia
. thành hợp đồng theo mẫu, hợp đồng không theo mẫu và hợp đồng do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy: định.
Hop dong theo mẫu là hợp đồng gồm những điều khoản do một bên đưa ra theo mẫu để bên kia trả lời trong một thời gian hợp lý; nếu bên được
đề nghị trả lời chấp nhận thì coi như chấp nhận toàn bộ nội dung hợp đồng
theo mẫu mà bên đề nghị đã đưa Ta. Hợp đồng theo mẫu thường được áp dụng trong các trường hợp cung cấp dịch vụ công cộng (điện, nước, viễn thông...) hoặc những dịch vụ tài chính (tín dụng, bảo hiểm...).
Đề bảo vệ sự bình đẳng giữa các bên tham gia hợp đồng theo mẫu, Bộ luật Dân sự có quy định như sau”:
- Hợp đồng theo mẫu phải được công khai để bên được đề nghị biết hoặc phải biết về những nội dung của hợp đồng.
ˆ'° Bộ luật Dân sự, Điều 405
146
. - Trường hop hợp đồng theo mẫu có điều khoản không rõ rang thì bên đưa ra hợp đồng theo mẫu phải chịu bất lợi khi giải thích điều khoản đó.
- Trường hợp hợp đồng theo mẫu có điều khoản miễn trách nhiệm của bên đưa ra hợp đồng theo mẫu, tăng trách nhiệm hoặc loại bỏ quyền lợi chính đáng của bên kia thì điều khoản này không có hiệu lực, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
Hợp đồng không theo mẫu là hợp đồng mà hai bên cùng thương lượng, thống nhất để soạn thảo các điều khoản hợp đồng. Loại hợp đồng nay thường phổ biến hon trong giao dịch dân sự.
Hợp đồng do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định là loại hợp đồng được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định toàn bộ hoặc đa số nội dung chủ yếu. Các bên khi giao kết hợp đồng thì phải tuân thủ các quy định về nội dụng hợp đồng. Ví dụ: Mẫu hợp đồng do Bộ Kế hoạch và Đầu tư quy định trong hoạt động đấu thầu theo Luật Đấu thầu, mẫu hợp đồng phân chia sản phẩm dầu khí do Chính phủ quy định.
Pháp luật về hợp đồng là tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chính - quan hệ hợp đồng. Do sự đa dạng về các quan hệ hợp đồng nên hệ thống pháp luật về hợp đồng cũng đa dạng, cụ thể:
. - Bộ luật Dân sự năm 2015 điều chỉnh quan hệ pháp luật hợp đồng với
` tư cách luật chung, đồng thời cũng điều chỉnh cụ thể với một số loại hợp
đồng dân sự thông dụng.
- Luật Thương mại năm 2005 điều chỉnh quan hệ pháp luật hợp đồng trong lĩnh vực thương mại như hợp đồng mua bán hàng hóa, hợp đồng đại lý, hợp đồng logistic v.v..
- Luật Kinh doanh bảo hiểm điều chỉnh quan hệ hợp đồng trong lĩnh |
vực bảo hiểm thương mai.
- Bộ luật Lao động điều chỉnh quan hệ hợp đồng trong lĩnh vực lao động.
- Luật Xây dựng điều chỉnh quan hệ hợp đồng trong lĩnh vực xây dựng.
V.V..
Nguyén tắc áp dung luật chung va luật chuyên ngành được quy định tại Bộ luật Dân sự. Theo đó, Bộ luật Dân sự là luật chung điều chỉnh các
147
quan hệ dân su, luật khác có liên quan điều chỉnh quan hệ dân sự trong các lĩnh vực cụ thể không được trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự. Trường hợp luật khác có liên quan không quy định hoặc có quy định nhưng trái các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự thì quy định của Bộ luật Dân sự được áp dụng”!”,
1.6.2. Quy định về nội dung và hình thức của hợp đồng
Nội dung của hợp đồng là tổng hợp các quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ hợp đồng. Về nguyên tắc, các bên tham gia hợp đồng được tự do thoả thuận về các quyền và nghĩa vụ trên cơ sở không vi phạm các điều cấm của pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội. Điều 398 Bộ luật Dân sự năm
2015 quy định tuỳ theo từng loại hợp đồng, các bên có thể thoả thuận về những nội dung sau đây:
- Đối tượng của hợp đồng là tài sản phải giao, công việc phải làm hoặc không được làm;
- Số lượng, chất lượng;
- Giá, phương thức thanh toán;
- Thời hạn, địa điểm, phương thức thực hiện hợp đồng:
- Quyền, nghĩa vụ của các bên;
. - Trách nhiệm do vi phạm hợp đồng:
- Phạt vi phạm hợp đồng;
- Các nội dung khác
Pháp luật luôn tôn trọng sự thoả thuận của các bên trong quan hệ hợp đồng. Tuy thuộc từng loại hợp đồng khác nhau mà nội dung của hợp đồng
: có thể khác nhau hoặc mức độ chi tiết khác nhau. Đôi khi, các văn bản pháp luật chuyên ngành cũng quy định những nội dung cần phải có ở một loại hợp đồng chuyên biệt nhất định. Ví dụ: Quy định về nội dung của hợp đồng bảo hiểm trong Luật Kinh doanh bảo hiểm, quy định về nội dung của hợp đồng xây dựng trong Luật Xây dựng...
Toàn bộ nội dung của hợp đồng được thể hiện dưới dạng các điều khoảnđược các bên nhất trí. Mặc di những phần của nội dung hợp đồng thường gọi là điều khoản nhưng hợp đồng không nhất thiết phải trình bày
? Bộ luật Dân sự, Điều 4
148